Ağrı Dağı İsyanı 1926-1930: Dağda Bir Cumhuriyet ve Etrafındaki Büyük Oyun

 

Ağrı Dağı İsyanı 1926-1930: Dağda Bir Cumhuriyet ve Etrafındaki Büyük Oyun

Koçgiri Sivas dağlarında 3 ay sürdü. Şeyh Said Diyarbakır ovasında 2 ay. Ağrı, 16 Mayıs 1926'dan 25 Eylül 1930'a kadar 4 yıl 4 ay sürdü. Çünkü bu sefer karşısında sadece aşiret yoktu, bir örgüt, bir devlet projesi ve arkasında 4 büyük güç vardı.

1. Perde: Şeyh Said'den Kaçanlar Dağa Çıkıyor

1925'te Şeyh Said bastırılınca sağ kalan kadrolar iki yere kaçıyor: Biri Suriye, biri Ağrı Dağı.

Anadolu'da barınamayan İhsan Nuri Paşa İran'a kaçıyor. Celali aşireti lideri Bro Heski Telli - İbrahim Ağa - ise zaten Ağrı Dağı eteklerinde. 

1926'da ilk çatışmalar başlıyor. Bazı tarihçiler bunu doğru bulmuyor ve "Ağrı Dağı İsyanları" gibi çoğul kullanmak doğru değildir, bu önce bir direniş olarak başlayıp 1927 Ekim'inden itibaren İhsan Nuri'nin katılımıyla planlı isyana dönüştü diyor.

Ama Ankara biliyor ki bu dağ başı kavgası değil. Çünkü aynı tarihte Lübnan'da, Fransız mandası altındaki Beyrut'ta çok daha büyük bir şey kuruluyor.

2. Perde: Hoybun - Kürt-Ermeni İttifakı

5 Ekim 1927'de Beyrut'ta Hoybun Cemiyeti (Xoybûn) kuruluyor. Bu cemiyetin özelliği ne? Kürt milliyetçileri ile Ermeni Taşnakları aynı masada. Fransızlar Suriye'yi yönetiyor ve bu işe göz yumuyor. Hatta iddialara göre ilk destekçi onlar.

Hoybun'un programı net: Ağrı Dağı'nı merkez üs yapıp bağımsız bir Kürt devleti kurmak. Bu yüzden İhsan Nuri'yi çağırıyorlar ve ona resmi bir görev veriyorlar: "İsyana yön vermek ve bölgede Ağrı Kürt Cumhuriyetini kurmakla görevlendirildi."

Artık iş sadece İbrahim Ağa'nın aşiret kavgası değil. Bir bayrak, bir hükümet, bir ordu var. Dağın zirvesine Kürt bayrağı çekiliyor, eteklerinde Ağrı Cumhuriyeti - Agirî Hükümeti ilan ediliyor.

 Komutanlar belli: Sipkanlı Halis Bey, İhsan Nuri Paşa, Hasenanlı Ferzende Bey, Bro Heski Telli.

3. Perde: Dışarıdaki Satranç Tahtası

Fransa: Suriye'yi yönetiyor. Hoybun Beyrut'ta kuruluyor, Şam'da toplantı yapıyor. Fransız vesayeti altında olduğu için Hoybun'un arkasındaki destekçi ülkelerin Fransa, İngiltere ve İran olduğunu söylemek doğru olur diyen raporlar var.

İngiltere: Musul'u 1925'te almış, Irak'ı kurmuş. Ağrı bölgesi ve çevresindeki aşiretlerle İngiliz İstihbarat Servisi temas halinde. Amacı ne? Türkiye'yi doğuda oyalayıp Musul'u unutmasını sağlamak.

İran: En kurnazı o. Resmi olarak tarafsız ama sınırı açık bırakıyor. İsyancılar Türk ordusu gelince İran'a geçiyor, silahlanıp geri geliyor. Ankara defalarca Tahran'a nota veriyor, İran "müdahalede bulunmamakta ısrar ediyor."

Sovyetler Birliği: Tam ters köşede. 1927'de Moskova'da bir anlaşma yapılıyor, SSCB Kürt isyanlarında Türkiye'nin yanında olduğunu bildiriyor. Sovyetlerin resmi görüşü "Ağrı isyanlarının arkasında uluslararası emperyalizm var" diyor. 

Çünkü Sovyetler, Hoybun'un içindeki Taşnak-Ermeni ittifakını kendi Kafkas politikası için tehdit görüyor. Hatta bir kaynağa göre Hoybun-Taşnaksutyun ittifakı ile gerçekleştirilen Ağrı Dağı isyanının Sovyetler'in de askeri katılımıyla bastırıldığı biliniyor.

Amerika bile var: Detroit'te Hoybun'un bir şubesi kuruluyor, oradaki Kürt diasporasından para toplanıyor.

Yani Ankara bir anda karşısında Celali aşiretini değil, arkasında Fransa, İngiltere ve İran olan, içinde Ermeni Taşnakları olan bir cephe buluyor.

4. Perde: Dağda Cumhuriyet, Ovada Savaş

1927-1930 arası Ağrı üç büyük dalga halinde patlıyor:

Birinci Ağrı 1926-1927: İbrahim Ağa'nın direnişi.

İkinci Ağrı 1927-1928: İhsan Nuri'nin gelmesiyle Ağrı Cumhuriyeti'nin ilanı.

Üçüncü Ağrı 1930: En kanlısı. 45 bin askerin katıldığı söyleniyor.

Bu dönemde Türk ordusu ilk kez iç isyanda uçak kullanıyor. Ağrı Dağı günlerce bombalanıyor. Ama dağ çok büyük, mağaralar, İran sınırı...

İsyancıların taktiği basit: Vur-kaç. Aşağı inip karakol basıp, sonra 5.137 metrelik dağın zirvesine çekiliyorlar.

5. Perde: Bitiş - Sınır Takası ve Zilan

1930 yazı dönüm noktası. Ankara Tahran'la masaya oturuyor. Tarihi pazarlık:

İran, Ağrı Dağı'nın İran toprakları kısmını ayaklanmacılara karşı harekat yürütmesi için Türkiye'ye bırakıyor. Böylece Kürt birliklerinin lojistik desteği kesiliyor ve Türk kuvvetlerinin İran toprağı üzerinden saldırması sağlanıyor.

Karşılığında Türkiye, Küçük Ağrı Dağı'nın eteğindeki bir toprak parçasını İran'a veriyor. Bu anlaşma 1932'de resmileşiyor.

Haziran 1930'da Zilan bölgesine büyük harekat yapılıyor. Bu harekat sırasında binlerce sivilin öldüğü Zilan Deresi olayı yaşanıyor. Bu yüzden Ağrı, bugün hala Zilan Katliamı ile birlikte anılır.

Eylül 1930'da son kale düşüyor. İhsan Nuri Paşa İran'a kaçıyor, İbrahim Ağa çatışmada ölüyor, Ferzende ve Halis Bey yakalanıp yargılanıyor.

İhsan Nuri ölene kadar İran'da kalıyor ve hatıratında "Muhayyel Kürdistan burada metfundur - Hayali Kürdistan burada gömülüdür" diye yazıyor Ağrı Dağı'nı göstererek. Bülent Dündar