GÜNEY'İN ZEYBEK ŞARAPLARI VE ŞARAP TANRISI DİONİSOS EFSANESİ
Dionisos, Şarap Tanrısı'nın Latince adıdır. Avrupa ve Ortadoğu dillerinde adı Bacchon (Bek) diye geçer.
Bu sözün kökeni üzerine çok değişik görüşler var. Bu görüşler içinde gerçeğe en yakın olanı, İyonya dilinde "Tanrı Bacchus'un askerleri" anlamına gelen Zai (Zey) Bacchon (Bek) sözünden türediğidir. Zai sözcüğünün anlamı yardımcı, müttefik, anlaşmış, koruyan niteliğindedir.
Tanrı Bacchon, Zeus'un oğludur ve ölümlü bir anneden, Semele'den doğan tek tanrıdır. Mitolojik efsanelere göre yaşamının bir kısmını Denizli, Çal, Yenice, Güney, Pamukkale dolaylarında geçirmiştir. Büyüdüğü yer ise hemen yanı başımızdaki Menderes Çayı'nın kenarındaki sıradağlara antik çağlarda verilen isim Nysa Dağları'dır.
Tam da bu yüzden, tam bu üçgenin ortasında, bugünkü Çal / Ortaköy'de kendi adıyla bir kent kurmuştur: Dionysopolis. Kaynaklar açıkça yazar: "Tanrı Dionysos adına Dionysopolis'de kurulan kent yörede üzüm bağlarının olduğu yerdedir" ve "Bekilli, Güney ve Çal havzasının toprak, rüzgar ve iklimi şaraplık üretim için en uygun koşullara sahiptir."
Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir'in çok güzel bir sözü vardır: "Batıda şövalyeler ne ise Anadolu'da zeybekler aynıdır ve şövalyeler İsa'nın, Zeybekler ise Şarap Tanrısı Bacchon'un askerleridir." Zeybekler koruyan, kollayan, adaleti sağlayan gönüllü askerlerdir.
ŞARAP TANRISI NİÇİN BU TOPRAKLARDA DOĞDU?
Şarap tanrısı Dionysos'un nerede doğduğu 3000 yıldır tartışılır. Homeros, Hesiodos, Apollodorus ve Ovideus gibi bütün antik yazarlar tek bir yerde birleşir: Nysa Dağı'nda.
İşte o Nysa Dağı, başka bir yer değil, bizim Güney'in altındaki o sıradağların ta kendisidir. Menderes Çayı'nın doğduğu, Büyük Menderes'in kıvrılarak Ege'ye indiği yere kadar o verimli havza.tüm sıradağların adıdır.
Niye burada? Çünkü Dionysos bir Trak-Frig tanrısıdır. Anası Semele, babası Zeus'tur. Efsaneye göre Zeus, Semele'yi yıldırımlarından korumak için onu Nysa Dağı'ndaki bir mağarada saklar ve Dionysos'u orada, kendi baldırında büyütür. Çocukluğunu da Nysa Dağı'nın perileri, Hyadesler ve Silenoslar büyütür. Yani Dionysos bu dağlarda, bu asmaların arasında doğmuştur.
Bu yüzden bu topraklar antik çağdan beri şarap tanrısının toprağıdır. Çal'ın Ortaköy'de kurulan Dionysopolis, yani "Şarap Tanrısının Kenti", MÖ 3. yüzyıldan beri haritalarda vardır. Çal, Bekilli ve Güney üçgeni, Phrygia'dan beri 4000 yıldır kesintisiz bağcılık yapılan dünyadaki ender yerlerden biridir. Toprağın kireçli yapısı, Menderes'in esintisi, kalecik Karası, Shiraz'ı, Öküzgözü'nü dünyanın en aromalı üzümü yapar.
Ve bu topraklarda her bağbozumu, sadece bir hasat değil, Dionysos adına yapılan 3500 yıllık bir ayindir. Fıçı içinde ezilen her üzüm, tanrının doğumunu yeniden canlandırır.
Bu söz boşuna söylenmemiştir. Bilimsel olarak da kanıtı vardır. DergiPark'ta yayınlanan bir araştırmada Zeybek oyunlarından Şapana Zeybeği anlatılır. Şapana, ayakla üzüm ezilen tekne demektir ve makale der ki: "Şapana Zeybek is the descendant of a Dionysiac dance performed in a tub/trough" Yani Şapana Zeybeği, bir fıçı içinde yapılan Dionysos dansının torunudur.
Şarap tanrısı Dionysos'un nerede doğduğu 3000 yıldır tartışılır. Homeros, Hesiodos, Apollodorus ve Ovideus gibi bütün antik yazarlar tek bir yerde birleşir: Nysa Dağı'nda.
İşte o Nysa Dağı, başka bir yer değil, bizim Güney'in altındaki o sıradağların ta kendisidir. Menderes Çayı'nın doğduğu, Büyük Menderes'in kıvrılarak Ege'ye indiği yere kadar o verimli havza.tüm sıradağların adıdır.
Niye burada? Çünkü Dionysos bir Trak-Frig tanrısıdır. Anası Semele, babası Zeus'tur. Efsaneye göre Zeus, Semele'yi yıldırımlarından korumak için onu Nysa Dağı'ndaki bir mağarada saklar ve Dionysos'u orada, kendi baldırında büyütür. Çocukluğunu da Nysa Dağı'nın perileri, Hyadesler ve Silenoslar büyütür. Yani Dionysos bu dağlarda, bu asmaların arasında doğmuştur.
Bu yüzden bu topraklar antik çağdan beri şarap tanrısının toprağıdır. Çal'ın Ortaköy'de kurulan Dionysopolis, yani "Şarap Tanrısının Kenti", MÖ 3. yüzyıldan beri haritalarda vardır. Çal, Bekilli ve Güney üçgeni, Phrygia'dan beri 4000 yıldır kesintisiz bağcılık yapılan dünyadaki ender yerlerden biridir. Toprağın kireçli yapısı, Menderes'in esintisi, kalecik Karası, Shiraz'ı, Öküzgözü'nü dünyanın en aromalı üzümü yapar.
Ve bu topraklarda her bağbozumu, sadece bir hasat değil, Dionysos adına yapılan 3500 yıllık bir ayindir. Fıçı içinde ezilen her üzüm, tanrının doğumunu yeniden canlandırır.
Bu söz boşuna söylenmemiştir. Bilimsel olarak da kanıtı vardır. DergiPark'ta yayınlanan bir araştırmada Zeybek oyunlarından Şapana Zeybeği anlatılır. Şapana, ayakla üzüm ezilen tekne demektir ve makale der ki: "Şapana Zeybek is the descendant of a Dionysiac dance performed in a tub/trough" Yani Şapana Zeybeği, bir fıçı içinde yapılan Dionysos dansının torunudur.
Zeybeklerin fıçı içinde yaptığı o Şapana oyunu da işte bu ayinden kalmadır.
Bu oyun, kökenini antik çağlardan ve Anadolu'nun köklü tarım kültüründen alan, doğrudan üzüm hasadı ve şarap/pekmez yapımı ritüellerini sahneye taşıyan tematik bir zeybektir.
Bu oyun, kökenini antik çağlardan ve Anadolu'nun köklü tarım kültüründen alan, doğrudan üzüm hasadı ve şarap/pekmez yapımı ritüellerini sahneye taşıyan tematik bir zeybektir.
Türk Kültürüyle bağlantısı
Türkler Anadolu'da kendilerini hissettirmeye başladıktan sonra Zeybeklerin üzerine EFE'lik kültürü gelmiştir ve Zeybeklikle özdeşleşmiştir.
Efe'nin anlam kökeni tamamen Türkçe AKA - EDE - EKE yani büyük erkek kardeşten türemiştir. Gücü, adaleti, hegemonyası yüksek, adil bir şekilde istediğini istediği yerde yapabilenlere denir. Zeybeklerin başında Efe bulunur. Zeybekleri yönetir. Zeybeklerin altında ise kızanlar vardır, Zeybeklerden eğitim alırlar ve sonra zeybekliğe yükselirler.
Ovidius ve Homeros'un anlattığı bir de ilk şarap efsanesi vardır. Dionysos, misafir olduğu ölümlü İkarios'a asmayı ve şarap yapmayı öğretir. İkarios şarabı köylüyle paylaşır, sarhoşluğu bilmeyen köylüler zehirlendik sanıp onu öldürür. İlk şarabı paylaşan ölümlünün öldürülmesi, tıpkı haksızlığa uğrayıp dağa çıkan bir zeybeğin hikayesi gibidir. bu efsaneyi ayrıca yazacağım.
Güney'de yıllar önce rahmetli Fevzi Amca'nın (Fevzi Tokat) kurucusu olduğu şarap fabrikasında ilk üretilen marka idi Zeybek Şarapları. Konu ile ilgili ihtisas sahibi olan ise ömrü uzun olsun Yasin Tokat'tır. Her ikisi de kendi yürekleri gibi ışıklar içinde olsunlar. Yasin Tokat Pamukkale Şarapçılık adına Avrupa kazandığı onlarca Altın madalyayla Türk Şarapçılığını Dünyada 3. Sıraya yükseltmişti..
Türkiye'de Zeybek adında ilk şarabı 1960lardan 1990'lara kadar Pamukkale Şarapcılık üretmiştir. Ta o zamanlar bu markayı ve ismi benim yeni araştırıp edindiğim bu bilgileri bilerek vermişlerse engin bilgilerinden dolayı kendilerini bir kez daha kutluyorum.
Türkler Anadolu'da kendilerini hissettirmeye başladıktan sonra Zeybeklerin üzerine EFE'lik kültürü gelmiştir ve Zeybeklikle özdeşleşmiştir.
Efe'nin anlam kökeni tamamen Türkçe AKA - EDE - EKE yani büyük erkek kardeşten türemiştir. Gücü, adaleti, hegemonyası yüksek, adil bir şekilde istediğini istediği yerde yapabilenlere denir. Zeybeklerin başında Efe bulunur. Zeybekleri yönetir. Zeybeklerin altında ise kızanlar vardır, Zeybeklerden eğitim alırlar ve sonra zeybekliğe yükselirler.
Ovidius ve Homeros'un anlattığı bir de ilk şarap efsanesi vardır. Dionysos, misafir olduğu ölümlü İkarios'a asmayı ve şarap yapmayı öğretir. İkarios şarabı köylüyle paylaşır, sarhoşluğu bilmeyen köylüler zehirlendik sanıp onu öldürür. İlk şarabı paylaşan ölümlünün öldürülmesi, tıpkı haksızlığa uğrayıp dağa çıkan bir zeybeğin hikayesi gibidir. bu efsaneyi ayrıca yazacağım.
Güney'de yıllar önce rahmetli Fevzi Amca'nın (Fevzi Tokat) kurucusu olduğu şarap fabrikasında ilk üretilen marka idi Zeybek Şarapları. Konu ile ilgili ihtisas sahibi olan ise ömrü uzun olsun Yasin Tokat'tır. Her ikisi de kendi yürekleri gibi ışıklar içinde olsunlar. Yasin Tokat Pamukkale Şarapçılık adına Avrupa kazandığı onlarca Altın madalyayla Türk Şarapçılığını Dünyada 3. Sıraya yükseltmişti..
Türkiye'de Zeybek adında ilk şarabı 1960lardan 1990'lara kadar Pamukkale Şarapcılık üretmiştir. Ta o zamanlar bu markayı ve ismi benim yeni araştırıp edindiğim bu bilgileri bilerek vermişlerse engin bilgilerinden dolayı kendilerini bir kez daha kutluyorum.
Tarihçi ve edebiyatçı Halikarnas Balıkçısı'nın aktarımlarına göre oyun 3 aşamadan oluşur.
1.Meydanı Dolaşma: Efelerin kollarını açarak heybetle alanı gezinmesi ve bağları selamlaması.
Üzüm Toplama: Bağdan üzüm salkımlarını koparıp diz üstüne çökerek hayali sepetlere yerleştirme hareketleri.
Fıçı İçinde Ezme: Sepetteki üzümlerin fıçılara (veya ezme teknelerine) doldurularak ayakla ezilmesini ve suyunun çıkarılmasını simgeleyen ritmik ayak ve zıplama figürleri.
Özellikle Uşak ve Denizli gibi İç Ege bölgelerinde eski dönemlerde düğünlerde, eğlencelerde ya da bağ bozumu dönemlerinde gerçek bir fıçının içine girilerek ya da fıçı etrafında bu ayak figürleri (şapana adımları) atılarak sergilenirdi. Günümüzde unutulmaya yüz tutmuş olsa da geleneksel halk oyunları derlemelerinde özgün bir ritüel zeybeği olarak kayıtlarda yer almaktadır.
Bülent Dündar
Daha önce Orta köyde çekilen bu konuyla alakalı sinema filmini izlemek isterseniz. Şarap tanrısının şarap içenlere yalan söylemeyi yasakladığı köy
.webp)
